Onderpresteren: waarom laat je kind niet zien wat het in zich heeft?

Herken je dit?

Je kind heeft goede ideeën, begrijpt vaak snel hoe iets werkt en kan je soms verrassen met wat het allemaal weet. Toch zie je dat niet altijd terug in de schoolresultaten. Huiswerk blijft liggen, opdrachten worden niet afgemaakt of je kind lijkt minder te laten zien dan je op basis van zijn of haar mogelijkheden zou verwachten.

Misschien merk je dat je kind bij het ene vak goed presteert, maar bij een ander vak veel moeite heeft. Of dat het thuis laat zien wat het kan, terwijl dit op school minder goed lukt.

Ook leerkrachten kunnen dit herkennen. Een leerling doet mondeling goed mee, maar de resultaten op papier blijven achter. Of een leerling begrijpt de leerstof, maar komt niet tot het zelfstandig uitvoeren van opdrachten.

Dat kan vragen oproepen. Waarom lukt het niet om te laten zien wat je kunt? Is er sprake van een gebrek aan motivatie? Of spelen er andere dingen mee?

Wanneer een kind minder presteert dan je op basis van zijn of haar mogelijkheden zou verwachten, spreken we soms van onderpresteren. Het is belangrijk om te onderzoeken wat daarachter zit. Want niet ieder kind dat minder goed presteert, kan of wil eenvoudigweg niet beter.

Wat is onderpresteren?

Van onderpresteren spreken we wanneer de prestaties van een kind achterblijven bij wat je op basis van zijn of haar mogelijkheden zou verwachten. Dat kan op verschillende manieren zichtbaar worden. Een kind kan bijvoorbeeld goede cognitieve mogelijkheden hebben, maar moeite hebben om die op school te benutten. Soms zijn de resultaten wisselend. Op andere momenten blijven de prestaties over een langere periode achter.

Onderpresteren heeft niet één duidelijke oorzaak. Verschillende factoren kunnen een rol spelen. Denk aan motivatie, faalangst, concentratieproblemen, een negatief zelfbeeld of de aansluiting tussen het kind en het onderwijsaanbod. Ook een wisselend intelligentieprofiel kan van invloed zijn.

Welke rol speelt een wisselend intelligentieprofiel?

Bij een intelligentieonderzoek worden verschillende cognitieve vaardigheden onderzocht. Denk aan verbaal redeneren, ruimtelijk inzicht, logisch denken, het werkgeheugen en de verwerkingssnelheid. Niet ieder kind is op al deze onderdelen even sterk. Bij een wisselend intelligentieprofiel zijn er duidelijke verschillen tussen de verschillende vaardigheden.

Een kind kan bijvoorbeeld heel sterk zijn in het begrijpen van taal en het leggen van verbanden, maar meer moeite hebben met het onthouden van informatie of het snel verwerken van opdrachten.

In de praktijk kan dat verschil merkbaar zijn. Een kind begrijpt de uitleg, maar raakt de stappen van een opdracht kwijt. Of het weet het antwoord wel, maar heeft meer tijd nodig om dit op papier te zetten. Daardoor kan het gebeuren dat een kind niet altijd laat zien wat het begrijpt of weet.

Een wisselend intelligentieprofiel betekent overigens niet automatisch dat een kind onderpresteert. Het geeft wel aanknopingspunten om te onderzoeken waar een kind tegenaan loopt en welke ondersteuning kan helpen.

Wat kan er nog meer meespelen?

Naast de cognitieve mogelijkheden zijn er andere factoren die invloed hebben op de prestaties van een kind.

• Motivatie en interesse: een kind komt gemakkelijker tot leren wanneer het betrokken is bij de leerstof en begrijpt waarom iets belangrijk is.
• Faalangst en zelfvertrouwen: een kind dat bang is om fouten te maken, kan opdrachten vermijden of minder laten zien dan het eigenlijk kan.
• Executieve functies: moeite met plannen, organiseren, beginnen aan een taak of de aandacht vasthouden kan het schoolwerk belemmeren.
• Welbevinden: spanning, zorgen of problemen in het contact met anderen kunnen invloed hebben op de concentratie en leerprestaties.
• Aansluiting bij het onderwijs: soms sluit de manier van lesgeven, het tempo of de moeilijkheid van de leerstof onvoldoende aan bij wat een kind nodig heeft.

Deze factoren kunnen elkaar ook beïnvloeden. Een kind dat regelmatig vastloopt, kan bijvoorbeeld onzeker worden. Daardoor gaat het steeds meer tegen opdrachten opzien en wordt het nog moeilijker om tot werken te komen. Het is daarom belangrijk om niet te snel een conclusie te trekken, maar samen te onderzoeken wat er speelt.

Hoe kun je je kind ondersteunen?

Als ouder of leerkracht kun je veel betekenen. Het begint met goed kijken naar wat er gebeurt en wanneer het juist wel lukt.

Een paar praktische aandachtspunten:

• Kijk naar wat je kind al kan. Waar liggen de interesses en sterke kanten? Wanneer zie je dat je kind plezier heeft in leren en uit zichzelf aan de slag gaat?
• Onderzoek wanneer het vastloopt. Is dat vooral bij zelfstandig werken, tijdsdruk, moeilijke opdrachten of taken die veel stappen vragen? De situatie kan veel informatie geven.
• Sluit aan bij de mogelijkheden van je kind. Bied voldoende uitdaging, maar houd ook rekening met vaardigheden die meer tijd of ondersteuning vragen.
• Maak verwachtingen duidelijk en haalbaar. Deel grotere opdrachten op in overzichtelijke stappen. Bespreek samen wat het doel is en hoe je daar kunt komen.
• Geef ruimte om fouten te maken. Benadruk dat leren ook betekent dat iets niet meteen lukt. Geef aandacht aan inzet, strategieën en kleine stappen vooruit.
• Werk samen met school. Bespreek wat thuis en op school opvalt. Kijk samen welke aanpak helpt en welke aanpassingen nodig zijn.

Het doel is niet dat een kind op alle gebieden even goed wordt. Het gaat erom dat het kind leert begrijpen waar zijn of haar mogelijkheden liggen, wat lastig is en hoe het daarmee om kan gaan.

Wanneer kan onderzoek of begeleiding helpen?

Blijven de prestaties achter bij wat je op basis van de mogelijkheden van je kind verwacht? Of merk je dat je kind hierdoor onzeker wordt, steeds minder plezier heeft in leren of regelmatig vastloopt?

Dan kan het helpend zijn om samen met een orthopedagoog te onderzoeken wat er speelt.

Een intelligentieonderzoek kan inzicht geven in de verschillende cognitieve vaardigheden en de onderlinge verschillen daartussen. Soms is daarnaast sociaal-emotioneel onderzoek nodig. Daarmee kijken we bijvoorbeeld naar het zelfbeeld, de motivatie en het welbevinden van je kind. De uitkomsten bekijken we altijd in samenhang met de ervaringen thuis en op school. Zo ontstaat een completer beeld van wat je kind nodig heeft.

Vanuit dat inzicht kunnen we samen kijken welke begeleiding of aanpassingen helpend zijn. Soms gaat het om een andere manier van uitleggen of meer tijd om een opdracht uit te voeren. In andere situaties is begeleiding nodig om het zelfvertrouwen te versterken of vaardigheden verder te ontwikkelen.

Begrijpen wat je kind nodig heeft

Onderpresteren betekent niet dat een kind niet wil of niet zijn best doet. Er kunnen allerlei redenen zijn waarom een kind niet laat zien wat het in zich heeft. Door verder te kijken dan de schoolresultaten, ontstaat meer inzicht in de mogelijkheden en behoeften van je kind. Dat helpt om verwachtingen beter af te stemmen en ondersteuning te bieden die past.

Zo kan een kind stap voor stap ontdekken wat het kan, waar het nog in mag groeien en wat helpt om met meer vertrouwen tot leren te komen.