Executieve functies: wat zijn het en hoe kun je je kind ondersteunen?

Herken je dit?

Je kind begint vol goede moed aan het huiswerk, maar weet niet goed waar het moet beginnen. Het vergeet regelmatig spullen mee te nemen, raakt het overzicht kwijt of stelt taken steeds uit. Misschien verloopt de ochtend thuis vaak chaotisch, omdat je kind niet weet wat het eerst moet doen. Of merk je op school dat een leerling moeite heeft om zelfstandig aan het werk te gaan, de aandacht erbij te houden of opdrachten af te maken.

Je vraagt je misschien af: waarom lukt dit niet, terwijl mijn kind het wel begrijpt of graag wil?

Dit soort situaties kunnen te maken hebben met de ontwikkeling van de executieve functies. Dit zijn vaardigheden die ons helpen om ons gedrag en denken te sturen, zodat we doelgericht kunnen handelen. Ze spelen een rol bij veel dagelijkse activiteiten, zowel thuis als op school.

Wanneer deze vaardigheden nog niet voldoende ontwikkeld zijn of in bepaalde situaties onder druk staan, kan dat zorgen voor frustratie, onzekerheid en spanning. Niet alleen bij het kind, maar ook bij de mensen om hem of haar heen.

Wat zijn executieve functies?

Executieve functies zijn de vaardigheden die je helpen om doelgericht te handelen. Ze zorgen ervoor dat je kunt bedenken wat je wilt doen, kunt bepalen hoe je dat aanpakt en je aandacht en gedrag daarop kunt afstemmen.

Je gebruikt ze bijvoorbeeld wanneer je je huiswerk maakt, je tas inpakt, een spel speelt of een ruzie probeert op te lossen.

Bij executieve functies kun je denken aan:

• Plannen en organiseren: bedenken wat je moet doen, in welke volgorde en wat je daarvoor nodig hebt.
• Werkgeheugen: informatie onthouden en gebruiken terwijl je met een taak bezig bent. Bijvoorbeeld wanneer je een opdracht uitvoert die uit meerdere stappen bestaat.
• Taakinitiatie: uit jezelf aan een taak beginnen, ook als je daar niet direct zin in hebt.
• Impulsbeheersing: even kunnen nadenken voordat je iets doet of zegt.
• Emotieregulatie: omgaan met gevoelens en je gedrag kunnen aanpassen wanneer iets tegenzit.
• Flexibiliteit: kunnen schakelen wanneer iets anders loopt dan je had verwacht of wanneer een andere aanpak nodig is.
• Volgehouden aandacht: je aandacht bij een taak kunnen houden, ook wanneer die langer duurt of minder interessant is.
• Tijd inschatten: aanvoelen hoeveel tijd iets kost en daar rekening mee houden.

Deze vaardigheden hangen met elkaar samen. Bij een opdracht op school zijn vaak meerdere executieve functies tegelijk nodig.

Hoe ontwikkelen executieve functies zich?

Executieve functies ontwikkelen zich gedurende de kindertijd en adolescentie. Sommige vaardigheden ontwikkelen zich eerder dan andere. Ook zijn er grote verschillen tussen kinderen. Een kind kan bijvoorbeeld heel goed weten wat het moet doen, maar toch niet zelfstandig aan een taak beginnen. Of een kind kan zich prima concentreren op iets wat het interessant vindt, maar moeite hebben om de aandacht bij minder aantrekkelijke opdrachten te houden.

Ook de omstandigheden spelen een rol. Vermoeidheid, spanning, drukte of een taak die veel vraagt, kunnen ervoor zorgen dat het minder goed lukt om deze vaardigheden te gebruiken.

Het is daarom belangrijk om niet alleen te kijken naar wat een kind wel of niet kan, maar ook naar de omstandigheden waarin iets wel of niet lukt.

Hoe kun je je kind ondersteunen?

Executieve functies ontwikkelen zich geleidelijk. Als ouder of leerkracht kun je deze ontwikkeling ondersteunen. Het helpt om aan te sluiten bij wat een kind al zelfstandig kan en waar nog ondersteuning nodig is.

Een paar praktische mogelijkheden:

• Bied structuur en voorspelbaarheid. Vaste routines en duidelijke afspraken geven houvast. Denk aan een vaste volgorde voor het klaarmaken van de schooltas of het starten met huiswerk.
• Maak taken overzichtelijk. Deel een grote opdracht op in kleinere stappen. Zo wordt duidelijker waar een kind moet beginnen en wat er daarna komt.
• Gebruik visuele hulpmiddelen. Een stappenplan, checklist, weekplanner of dagplanning helpt om overzicht te houden. Wat je op papier zet, hoeft een kind niet allemaal in het hoofd te onthouden.
• Help bij het starten. Soms is de eerste stap het moeilijkst. Kijk samen wat er nodig is om te beginnen. Daarna kan een kind misschien zelfstandig verder.
• Oefen met tijd inschatten. Laat je kind vooraf bedenken hoe lang een taak ongeveer zal duren. Gebruik eventueel een timer om de tijd zichtbaar te maken.
• Geef ruimte om te oefenen. Laat je kind zelf nadenken over oplossingen en geef niet direct alle antwoorden. Bespreek achteraf wat goed ging en wat een volgende keer kan helpen.
• Benoem wat goed gaat. Geef aandacht aan kleine stappen en inspanningen. Zo krijgt je kind zicht op wat al lukt en groeit het vertrouwen om nieuwe dingen te proberen.

Het gaat er niet om dat een kind alles meteen zelfstandig kan. Soms is het juist helpend om tijdelijk meer ondersteuning te bieden. Naarmate een vaardigheid zich ontwikkelt, kun je die ondersteuning geleidelijk afbouwen.

Wanneer is extra ondersteuning helpend?

Merk je dat je kind regelmatig vastloopt bij het plannen, organiseren, beginnen of afronden van taken? Of zie je dat de problemen thuis en op school steeds meer invloed hebben op het welbevinden, het zelfvertrouwen of de leerontwikkeling? Dan kan het helpend zijn om samen te onderzoeken wat er speelt.

Een orthopedagoog kan helpen om de executieve functies en de onderwijs- en opvoedsituatie in kaart te brengen. Daarbij kijken we niet alleen naar de vaardigheden die nog lastig zijn, maar ook naar de kwaliteiten van het kind en de omstandigheden waarin het juist goed gaat. Van daaruit kunnen we samen bepalen welke ondersteuning passend is. Soms zijn kleine aanpassingen in de omgeving al voldoende. In andere situaties is gerichte begeleiding helpend.

Begrijpen wat helpt

Moeite met executieve functies betekent niet dat een kind niet wil of niet zijn best doet. Soms vraagt een taak vaardigheden die nog volop in ontwikkeling zijn.

Door beter te begrijpen wat er lastig is en wat een kind nodig heeft, ontstaat ruimte om anders te kijken en anders te handelen. Dat geeft niet alleen praktische handvatten, maar kan ook bijdragen aan meer zelfvertrouwen en zelfstandigheid.